FESTIWAL SZTUKI NAD RZEKĄ

Instalacja pod tytułem Zaklinanie deszczu autorstwa kolektywu Hipnoza, który tworzą Agata Borowa i Piotr Leszczyński, jest wynikiem eksperymentów technicznych i poszukiwań formalnych inspirowanych naturalnymi zjawiskami, takimi jak: ruch tafli wody, refleksy świetlne, wizualne efekty fal dźwiękowych. To także wynik wieloletnich zainteresowań Borowej jako malarki iluzorycznością, kolorem, fakturą i powierzcznią rzeczy. Zaklinanie deszczu to pierwsza praca kolektywu Hipnoza, lecz nie pierwszy wspólny projekt, w którym obie tworzące go osoby poszukują nowego wyrazu dla abstrakcyjnych form.

Praca ta jest także refleksją na temat relacji człowieka z naturą w czasach globalnego ocieplenia. Artysta i artystka stworzyli tajemniczą, hipnotyczną instalację, której sercem jest dźwięk wprawiający w drżenie wodę, a człowieka w rodzaj transu. Dźwięk jest tu elementem spajającym w całość pewien system, dzięki niemu człowiek i natura tworzą przez moment organizm poruszany tym samym rytmem. Ta chwilowa jedność jest zmysłowym doznaniem, które możemy nazwać magicznym, podobnie jak magiczne są rytuały religijne odprawiane w społeczeństwach pierwotnych, by na przykład przywołać deszcz. Kolektyw powraca do świata pierwotnych praktyk w czasie, gdy rządzi nami ekonomia, a klimatolodzy biją na alarm. Obecne w tytule słowo zaklinanie ma kilka znaczeń – to błaganie, zarzekanie się, przeklinanie lub rzucanie czarów. Wszystkie wymienione działania łączy jedno – silnie emocjonalne zaangażowanie w sprawę, od której zależy czyjś los.

Na muralu Tomasza Bielaka grupka chłopców – dzieci na progu dojrzewania – bawi się w rzece. Scena przywołująca wspomnienia z dzieciństwa umieszczona została bezpośrednio nad brzegiem Bystrzycy na urządzeniu hydrotechnicznym spiętrzającym wodę. Jego kształt podyktował kompozycję obrazu.

Praca jest dobrze wpisana w kontekst miejsca; realna rzeka zamienia się w swoje graficzne przedstawienie tuż nad powierzchnią wody. Sielankowość obrazu podkreśla tytułowe słowo plusk naśladujące dźwięk uderzenia o wodę, skoku do niej. Wymowa obrazu jest jednak niejednoznaczna. Miejsce, w którym powstał mural, nie służy do pływania, a wręcz jest niebezpieczne. Na kąpiel nie pozwala też zanieczyszczenie rzeki, a w końcu i pewnego rodzaju kulturowy wstyd przed publicznym zdjęciem ubrania i zanurzeniem się w wodzie; od tego są dzisiaj baseny.

Kąpiący się to stary temat, który prezentowany jest w historii sztuki na wiele sposobów. Dziś patrzymy na dawne obrazy z tęsknotą za nieskażoną naturą i z wyrzutami sumienia. Mural Bielaka także wywołuje poczucie nostalgii i lekkiego niepokoju. Białe, prawie niematerialne postacie wyglądają trochę jak duchy, są refleksem innego czasu. Jednym z wątków pracy jest granica, za którą kończy się beztroska, a powoli zaczyna odpowiedzialność. Plusk i szum wody drastycznie cichną w czasie upałów, a rzeka zmienia wówczas swoje oblicze. Jest to zjawisko coraz bardziej powszechne i dobitnie pokazujące, co może nas czekać.

Idąc ścieżką wzdłuż rzeki Bystrzycy, mijamy znajdujący się na rozległym trawniku zbiór metalowych masztów umieszczonych na podeście z palet. Maszty są zwieńczone kolorowymi kinetycznymi obiektami o różnych kształtach i przeznaczeniu. Przedmioty poruszają się na wietrze, odbijają refleksy słońca, wydają dźwięki, reagują zarówno na zjawiska atmosferyczne, jak i na obecność oraz działania osób przechodzących.

Stacja pogodowa to miejsce zwyczajowo służące do pomiaru temperatury, ciśnienia atmosferycznego, wilgotności powietrza, siły wiatru. Artystka dokonała transformacji popularnego urządzenia w poetycką konstelację obiektów-instrukcji, które pomogą nam zaobserwować i odczytać zjawiska wokoło. Jak zobaczyć tęczę? Jak zostać kamieniem? W czym wiejący wiatr przypomina płynącą wodę?

Po zmroku zalana ciemnością stacja za sprawą świecących na masztach punkcików staje się gwiazdozbiorem, który można obserwować, kładąc się na podeście. Do Stacji pogodowej można wejść, zatrzymać się na chwilę i „sprawdzić” stan pogody – zarówno tej na zewnątrz, jak i tej panującej w nas samych. Eksperymentując z różnymi materiałami, artystka stworzyła sytuację, w której kluczem do zrozumienia i odczucia pracy jest jej bezpośrednie, zmysłowe doświadczenie, poddanie się wyobrażeniu, poszukiwanie podobieństw zjawisk, bycie tu i teraz.

Instalacja pokazuje cykl od powstania do upadku, powtarzający się każdego dnia. To praca o zmieniających się emocjach, odchyleniach, o poczuciu stabilizacji albo jej braku. Tytułowe stany to też trochę strachy, a ich znaczenie można odnieść w szerszym kontekście do zmian wywołanych zwiększającą się temperaturą i do relacji ze słońcem, która w ciągu ostatnich lat nacechowana jest obawą raczej niż zadowoleniem.

Praca składa się z czterech obiektów – głów umocowanych na stalowych tyczkach – pozostających w dokładnej relacji wobec siebie i nachylonych pod ściśle wyliczonymi kątami: 23,5º – 66,5º – 47º – 90º; liczby te nawiązują do ułożenia Ziemi w Układzie Słonecznym i w relacji do Słońca.

Chropowate głowy prezentują ekspresyjną mimikę lub jej szczątkowy zarys, który można odczytać, wpatrując się uważnie w nieoczywistą formę. Wyglądają jakby zostały wykopane z ziemi, razem z brudem i przylepionymi do powierzchni przypadkowymi elementami. W rzeczywistości wykonane zostały z biomateriałów: gliny, ziemi, masy papierowej, alg, muszli, psiej sierści i celulozy eukaliptusowej. Są to substancje podlegające naturalnym – ale tutaj zaplanowanym przez artystę – procesom przemiany. W warstwie materialnej obiekty zmieniają się podobnie, jak tytułowe stany.

Słowo „amulet” oznacza osobisty przedmiot o magicznej mocy, który ma chronić posiadacza lub posiadaczkę przed wrogimi siłami, nieszczęściami, chorobami czy złymi czarami. Najczęściej jest niewielki, może przybierać różne kształty, nawiązywać do symboliki religijnej, świata fauny i flory lub odwzorowywać części ludzkiego ciała. Amulety stosowane są od czasów starożytnych po współczesność, chociaż dziś występują raczej jako ozdoby, a także jako wyraz długiego trwania tradycji i sztuki różnych kultur.

Instalację Amulety dla Bystrzycy tworzy pięć tajemniczych ceramicznych obiektów zawieszonych za pomocą konopnego sznura na drzewie rosnącym w pobliżu największej lubelskiej rzeki. Liczba amuletów symbolizuje jej pięć dopływów: Kosarzewkę, Krężniczankę, Czerniejówkę, Czechówkę i Ciemięgę. W 2020 roku artystka wykonała pracę Vistula river talismans, czyli Wiślańskie talizmany – Amulety dla Bystrzycy to swoista kontynuacja tej idei, a zarazem jej rozwinięcie.

Bystrzyca, w której jeszcze w latach 60. XX wieku żyły różne gatunki ryb oraz raki – wykorzystywane jako bioindykator, czyli wskaźnik czystości wód – zmaga się obecnie z dużym zanieczyszczeniem i degradacją doliny rzecznej. Stworzone przez artystkę ceramiczne amulety mają pełnić funkcję ochronną, w symboliczny sposób uzdrowić rzekę oraz odegnać „złe moce”, które zagrażają wodnemu ekosystemowi. Wiara w magiczną moc sztuki spotyka się tutaj z czerpiącą z natury duchowością, jest wyrazem tęsknoty za jednością ze światem przyrody, zanurzeniem w micie i utopijnym świecie dawnych wierzeń i opowieści.

Wykonana ze stali i kolorowej tkaniny instalacja Alicji Bielawskiej nawiązuje do architektury pawilonów ogrodowych. Te nieduże budowle o lekkiej konstrukcji stawia się, by ludzie mogli odpoczywać blisko natury. Zaprojektowany dla terenu nad Bystrzycą pawilon Bielawskiej przyjął geometryczny kształt, który widziany od góry przypominać może bliżej nieokreślony gwiazdozbiór. „Lekkie, półtransparentne tkaniny, zawieszone na stalowej konstrukcji, ruszają się na wietrze, słońce prześwieca przez nie, mieszając ich kolory. Można usiąść lub położyć się na trawie i obserwować ich ruch. Ten pawilon kolorowych cieni przyciąga uwagę, z tego miejsca możemy inaczej spojrzeć na otoczenie” – mówi o pracy autorka.

Podążając za jej opisem, rozumiemy, że pawilon jest hołdem dla chwili, wezwaniem do zatrzymania się, wyostrzenia zmysłów, poddania się działaniu otaczającej przyrody. W przeciwieństwie do tradycyjnego pawilonu ogrodowego ten nad Bystrzycą nie ma żadnej funkcji; nie ochroni przed wiatrem, promieniami słonecznymi czy deszczem – pozostaje zupełnie bezużyteczny. Kolorowa instalacja jest bowiem czymś innymi – czystą potencjalnością, w której drzemie idea harmonii człowieka z naturą, jest także punktem wyjścia dla nieskrępowanej wyobraźni.

Ustawiona na lekkim wzniesieniu praca Ziemia–ziemia, ukraińskiej artystki Ingi Levi przypomina swoim kształtem szkielet rakiety (a może pocisku odrzutowego?) i jest powtórzeniem popularnej, szczególnie na placach zabaw Bloku Wschodniego w czasach jego istnienia, metalowej konstrukcji służącej dzieciom do wspinania się. Obiekt skonstruowany przez Levi jest skorodowany, ze śladami wielokrotnego malowania, co sugeruje powtarzalność określonych działań na przestrzeni lat i pokoleń. Najbardziej znamienne w jego formie jest jednak to, że w przeciwieństwie do swoich prototypów, ta „rakieta” nie jest wycelowana ku górze, jakby zaraz miała wystartować. Wygląda dokładnie przeciwnie, tak, jakby spadła z nieba, wbijając się pod kątem w ziemię.

Dla bardziej wtajemniczonych, zainteresowanych sprzętem wojennym, tytuł dzieła jest zapewne czytelny. Pochodzi on od nazwy systemu rakietowego, w którym pocisk wystrzelony z ziemi jest skierowany na cel na niej. Praca powstała w czasie brutalnej wojny Rosji z Ukrainą. Stanowi ona bolesny komentarz na temat przemocy, której nikt nie potrafi zapobiec. Jest przestrogą przed ułudą dotyczącą wiary, że nasze wojny już się skończyły, że żyjemy w świecie, którego konflikty zawsze będą dziać się gdzie indziej. Instalacja porusza również temat skutków kultu siły i pragnienia dominacji oraz służącej temu propagandy szerzonej przez despotyczną władzę.

W kontekście zielonego miejsca nad Bystrzycą, dla którego praca Levi powstała, ujawnia się kolejny jej wątek: ogrom wojennych zniszczeń dotyczy także natury, której dewastacja będzie miała konsekwencje na skalę globalną.

Na dwóch mostach nad Bystrzycą wiszą cukrowe sople będące nośnikiem najróżniejszych znaczeń: procesów zachodzących w środowisku i tych dotyczących zmian społecznych.

Gdyby nie zmiana skali obiektów, instalacja mogłaby uchodzić za element naturalny będący wynikiem starzenia się budowli. Obok nienaturalnie dużych sopli wykonanych przez artystę i artystkę zwisają z mostów również inne, powstałe na skutek wysolenia, czyli osadzenia się rozpuszczonych przez wodę związków chemicznych zawartych w betonie.

Kluczowe znaczenie ma także materiał, z którego została wykonana praca. Cukier traktowany jest jako cenny surowiec, ekwiwalent dobrobytu, zwłaszcza w sytuacjach zagrożenia. Praca opowiada o gromadzeniu cennych zasobów, ale paradoksalnie także o wystawianiu ich na utratę. Cukier jako archetyp jest obietnicą obfitości; łudzi i oszukuje, ale koniec końców prowadzi do zguby. Niekiedy także poprawia wizerunek miejsca, co może odnosić się do sztuki w przestrzeni publicznej, zwłaszcza usytuowanej w pofabrycznej dzielnicy.